{"id":1257,"date":"2026-10-05T12:47:02","date_gmt":"2026-10-05T09:47:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/?p=1257"},"modified":"2026-10-05T12:48:50","modified_gmt":"2026-10-05T09:48:50","slug":"teknolojik-gelisim-ve-gelecegin-aydinlik-gunleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/?p=1257","title":{"rendered":"Teknolojik Geli\u015fim ve Gelece\u011fin \u201cAyd\u0131nl\u0131k\u201d G\u00fcnleri"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Mehmetcan \u015eahin<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>VAR futbola girerken vaat a\u00e7\u0131kt\u0131: Hakem tart\u0131\u015fmalar\u0131 bitecek, hakem hatalar\u0131 sona erecekti. Aradan ge\u00e7en y\u0131llara ra\u011fmen ne T\u00fcrkiye\u2019de ne de d\u00fcnyada b\u00f6yle bir sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131; tart\u0131\u015fmalar yaln\u0131zca bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirdi. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6rnek, asl\u0131nda \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fman\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralamaktad\u0131r. Teknolojik geli\u015fmelerin g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda bu denli yer kaplamas\u0131, gelece\u011fimize etkilerinin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lmaktad\u0131r. Bu tart\u0131\u015fman\u0131n bir saf\u0131 teknolojiye \u201cilerici\u201d bir rol atfeder. Onlara g\u00f6re teknoloji, toplumsal g\u00fc\u00e7ler aras\u0131ndaki denge ya da toplumun normlar\u0131 ne olursa olsun insanl\u0131\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak \u201cileri\u201d g\u00f6t\u00fcren tarafs\u0131z bir etkendir. Ancak ger\u00e7ekten \u00f6yle midir? Her teknoloji her toplumda kabul g\u00f6r\u00fcr m\u00fc? Farkl\u0131 toplumsal yap\u0131lar\u0131 ayn\u0131 \u015fekilde mi etkiler? Ve teknolojinin bizi g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201cileri\u201d nokta herkes i\u00e7in mi, yoksa yaln\u0131zca toplumun belli bir kesimi i\u00e7in mi \u201cileri\u201ddir? Bu yaz\u0131, birbirine ba\u011fl\u0131 bu sorular zincirini merkezine alarak ilerleyecek ve teknolojinin toplumsal yap\u0131lar ile olan ili\u015fkisini inceleyecektir.<\/p>\n\n\n\n<p>Teknolojik geli\u015fmeler tarafs\u0131z ve herkesin iyili\u011fine olan geli\u015fmeler de\u011fildir. Toplumsal g\u00fc\u00e7lerin birbirleriyle ili\u015fkisini etkilerken; baz\u0131 kesimlere avantaj sa\u011flarken baz\u0131lar\u0131n\u0131 dezavantajl\u0131 konuma iterler. Bu nedenle baz\u0131 teknolojiler baz\u0131 toplumlarda hi\u00e7 hayata ge\u00e7mez. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde bilgisayar a\u011flar\u0131n\u0131n ak\u0131beti bunun \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rne\u011fidir. 1959\u2019da Anatoli Kitov\u2019un, 1960\u2019larda ise Viktor Glu\u015fkov\u2019un \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc projeler t\u00fcm SSCB\u2019yi kapsayan bilgisayar temelli bir enformasyon a\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Glu\u015fkov\u2019un OGAS ad\u0131yla bilinen projesinde a\u011f; yerel, kent ve merkez d\u00fczeyinde \u00fc\u00e7 katmandan olu\u015facak, Sovyet i\u015fletmelerinde \u00fcretimin her a\u015famas\u0131 \u00e7ok daha az i\u015f y\u00fck\u00fcyle takip edilebilecekti. \u00dcstelik yaln\u0131zca y\u00f6netim de\u011fil, isteyen i\u015f\u00e7iler de kendi alanlar\u0131ndan raporlar\u0131n\u0131 ve \u00fcretimi geli\u015ftirecek \u00f6nerilerini ayn\u0131 veri havuzuna y\u00fckleyebilecekti.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancak b\u00f6yle bir a\u011f yaln\u0131zca daha verimli \u00fcretim ve daha h\u0131zl\u0131 bilgi ak\u0131\u015f\u0131 anlam\u0131na gelmez; denetlenebilirli\u011fin de artmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Bu da bakanl\u0131klarda ve sanayi i\u015fletmelerinde bilgiyi gizleyerek ya da \u00e7arp\u0131tarak n\u00fcfuz ve ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 elde eden teknokratik \u201ckom\u00fcnist\u201d fraksiyonun \u00e7\u0131karlar\u0131na ters d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Bu fraksiyonun Sovyet y\u00f6netimindeki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle internetin \u00f6nc\u00fcl\u00fc say\u0131labilecek bu proje hi\u00e7bir zaman b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc olarak hayata ge\u00e7medi (Daha detayl\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Narin, 2020).<\/p>\n\n\n\n<p>Teknolojiler kabul g\u00f6rd\u00fckleri her toplumda da ayn\u0131 etkiyi yaratmaz. Sanayile\u015fme bunun en belirgin \u00f6rne\u011fidir. Halihaz\u0131rda y\u00fckselen bir burjuvaziye sahip Britanya\u2019da sanayile\u015fme burjuva iktidar\u0131n\u0131 peki\u015ftirirken, Rusya\u2019da geli\u015fmi\u015f Bat\u0131l\u0131 devletlerin jeopolitik bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda daha \u00e7ok askeri alanda kendini g\u00f6sterdi ve bir burjuva y\u00fckseli\u015finden ziyade feodal d\u00f6nemden kalma \u00c7arl\u0131k otokrasisinin tahakk\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00fc\u00e7lendirdi (Daha detayl\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Tro\u00e7ki, 1998[1930]). Benzer bi\u00e7imde, \u00c7in\u2019de merkezi imparatorluk d\u00fczeni i\u00e7inde kullan\u0131lan barut, Avrupa\u2019ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda feodal \u015fatolar\u0131n ve \u015f\u00f6valyeli\u011fin askeri \u00f6nemini a\u015f\u0131nd\u0131rarak feodalizmin \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcne katk\u0131da bulundu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayn\u0131 zamanda yeni teknolojiler mevcut toplumsal ili\u015fkilerin i\u00e7erisine geldi\u011fi i\u00e7in bir teknoloji her zaman kendisinden beklendi\u011fi etkiyi de g\u00f6stermez. G\u00fcncel ve daha g\u00fcnl\u00fck hayattan bir \u00f6rnek olarak futbolda VAR teknolojisi \u00fczerinden gidilebilir. VAR, T\u00fcrkiye\u2019de ve d\u00fcnyada bir\u00e7ok kaynaktan beslenen futbol kurumlar\u0131na ve hakemlere duyulan g\u00fcvensizli\u011fi tek ba\u015f\u0131na k\u00f6k\u00fcnden \u00e7\u00f6zemedi; aksine bu g\u00fcvensizli\u011fi yeni bi\u00e7imlerde yeniden \u00fcretti. K\u0131sacas\u0131 bu teknolojinin etkisinin s\u0131n\u0131r\u0131 i\u00e7ine do\u011fdu\u011fu toplumsal yap\u0131da bulunan ili\u015fkiler taraf\u0131ndan \u00e7izildi. Bunun da bize g\u00f6sterdi\u011fi en temel \u015fey hi\u00e7bir teknolojinin i\u00e7ine do\u011fdu\u011fu toplumsal ili\u015fkilerden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayn\u0131 soruyu bug\u00fcn yapay zeka i\u00e7in de sormak gerekmektedir. Bir kesim yine bu teknolojinin insanl\u0131\u011f\u0131 ileri ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 savunurken; arg\u00fcman olarak \u00fcretimi daha verimli k\u0131laca\u011f\u0131, pek \u00e7ok i\u015fi daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyetle ve bir insandan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 yapaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedirler. Oysa sorulmas\u0131 gereken, bu olumlulu\u011fun insanl\u0131k i\u00e7in mi yoksa sermayedarlar i\u00e7in mi ge\u00e7erli oldu\u011fudur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu iyimserlik yeni de\u011fildir. Keynes de 1930\u2019da teknolojik ilerleme sayesinde torunlar\u0131n\u0131n ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n haftada 15 saat \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc (Keynes, 1931[1930], s.369). Verimlilik o g\u00fcnden bu yana katland\u0131, ancak \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreleri \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u0131salmad\u0131. Ayn\u0131 \u015fekilde, yapay zekan\u0131n kapitalist bir sistemde pek \u00e7ok sekt\u00f6rde eme\u011fe duyulan ihtiyac\u0131 azaltaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz. Ne var ki bu kazan\u0131m emek\u00e7ilere daha az \u00e7al\u0131\u015fma olarak de\u011fil, i\u015fsizlik olarak d\u00f6nme e\u011filimindedir; sermaye ise daha az i\u015f\u00e7iyle daha \u201cverimli\u201d \u00fcretim yapma imk\u00e2n\u0131na kavu\u015fmaktad\u0131r. Yani i\u015fin sonunda yapay zeka gibi ger\u00e7ekten insanl\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funa fayda sa\u011flama potansiyeli olan bir teknolojik geli\u015fime insanlar\u0131n aras\u0131nda \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc toplumsal ili\u015fkilerin a\u011f\u0131na d\u00fc\u015fmekte ve bu a\u011f i\u00e7erisinde en b\u00fcy\u00fck avantajlar\u0131n\u0131 belli bir elite sunmakla k\u0131s\u0131tlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAyd\u0131nl\u0131k\u201d Kimin i\u00e7in?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu yaz\u0131n\u0131n en temel amac\u0131 teknoloji \u00fczerinde d\u00f6nen tart\u0131\u015fmalarda teknolojik geli\u015fmelere atfedilen o tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n sorgulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sorgulanmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 anda teknolojik geli\u015fmelerin insanl\u0131\u011f\u0131 tek ba\u015f\u0131na \u201cileri\u201d g\u00f6t\u00fcr\u00fcp g\u00f6t\u00fcrmeyece\u011fi sorusu da bo\u015fa d\u00fc\u015fer. Hatta bo\u015fa d\u00fc\u015fmekle kalmay\u0131p \u00f6nemli bir sorunun kap\u0131s\u0131n\u0131 aralar: teknoloji kimin elinde, kimin \u00e7\u0131kar\u0131na ve kimin denetiminde geli\u015fmektedir? Bu sorunun cevab\u0131 ise bizi i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplumun analizini yapmaya ve teknolojik geli\u015fmelerin bu toplumsal yap\u0131da hangi noktaya d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc analiz etmeye g\u00f6t\u00fcrmektedir. Bu soruyu sormadan, teknolojinin \u201cilerleme\u201d getirece\u011fini savunanlar\u0131n vaat etti\u011fi \u201cayd\u0131nl\u0131k\u201d g\u00fcnlere inanmak kolayd\u0131r. Oysa teknolojinin gelece\u011fe ayd\u0131nl\u0131k g\u00fcnler getirme potansiyeli ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k olsa da, bu ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131n kimin sofras\u0131na d\u00fc\u015fece\u011fini makineler de\u011fil, toplumsal g\u00fc\u00e7ler aras\u0131ndaki m\u00fccadele belirleyecektir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Keynes, J. M. (1930). Economic Possibilities for Our Grandchildren. <em>Essays in Persuasion<\/em> i\u00e7inde (1931). Londra: Macmillan.<\/p>\n\n\n\n<p>Narin, \u00d6. (2020). SSCB&#8217;de Bilgisayar A\u011flar\u0131 ile Planlama: B\u00fcrokratik Ayg\u0131t yerine Teknokratik Ayg\u0131t m\u0131 yoksa \u00dcretici G\u00fc\u00e7lerin Olanaklar\u0131 m\u0131? <em>Abstrakt<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p>Tro\u00e7ki, L. (1998[1930]). <em>Rus Devriminin Tarihi <\/em>(B. Tanatar, \u00c7ev.). \u0130stanbul: Yaz\u0131n Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mehmetcan \u015eahin VAR futbola girerken vaat a\u00e7\u0131kt\u0131: Hakem tart\u0131\u015fmalar\u0131 bitecek, hakem hatalar\u0131 sona erecekti. Aradan ge\u00e7en y\u0131llara ra\u011fmen ne T\u00fcrkiye\u2019de ne de d\u00fcnyada b\u00f6yle bir sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131; tart\u0131\u015fmalar yaln\u0131zca bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirdi. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6rnek, asl\u0131nda \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fman\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralamaktad\u0131r. Teknolojik geli\u015fmelerin g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda bu denli yer kaplamas\u0131, gelece\u011fimize etkilerinin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1260,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,30],"tags":[],"series":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1257"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1257"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1257\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1258,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1257\/revisions\/1258"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1260"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1257"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1257"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1257"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fseries&post=1257"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}