{"id":1268,"date":"2026-10-05T13:04:07","date_gmt":"2026-10-05T10:04:07","guid":{"rendered":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/?p=1268"},"modified":"2026-10-05T13:04:07","modified_gmt":"2026-10-05T10:04:07","slug":"yapay-zekanin-siyaseti-var-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/?p=1268","title":{"rendered":"Yapay Zek\u00e2n\u0131n Siyaseti Var m\u0131?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Zelal \u00d6zdemir<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yapay zek\u00e2 (YZ) \u00fczerine y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalar \u00e7o\u011funlukla benzer sorular etraf\u0131nda yap\u0131l\u0131yor: Yapay zek\u00e2 insanlar\u0131n i\u015flerini elinden alacak m\u0131? Yanl\u0131\u015f bilgi \u00fcretir mi? Devletler veya \u015firketler taraf\u0131ndan g\u00f6zetim amac\u0131yla kullan\u0131labilir mi? Algoritmalar ayr\u0131mc\u0131 olabilir mi? Bunlar elbette \u00f6nemli sorular. Ancak Langdon Winner\u2019\u0131n k\u0131rk y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcre \u00f6nce teknoloji hakk\u0131nda sordu\u011fu bir soru, yapay zek\u00e2y\u0131 anlamak i\u00e7in bug\u00fcn de epey faydal\u0131 olabilir. Teknolojik nesnelerin siyaseti var m\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n<p>Winner\u2019\u0131n 1980\u2019de yay\u0131mlanan <em>Do Artifacts Have Politics? <\/em><em>(<\/em>Teknolojik nesnelerin siyaseti var m\u0131d\u0131r?<em>)<\/em> makalesindeki \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131, teknolojiyi n\u00f6tr bir ara\u00e7 olarak g\u00f6rme e\u011filimimize bir m\u00fcdahaledir. Genellikle teknolojinin kendisini n\u00f6tr, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ise onu kullanan insanlar\u0131n tercihlerine ba\u011fl\u0131 kabul ederiz. Bir teknoloji iyi ama\u00e7larla da k\u00f6t\u00fc ama\u00e7larla da kullan\u0131labilir. Dolay\u0131s\u0131yla sorun teknolojide de\u011fil onu kullanan insandad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Winner bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn k\u0131smen do\u011fru oldu\u011funu belirtir. Onun temel iddias\u0131, makinelerin, altyap\u0131lar\u0131n ve di\u011fer teknik sistemlerin belirli iktidar ve otorite bi\u00e7imlerini kendi i\u00e7inde ta\u015f\u0131yabilmesidir. Bunu iki farkl\u0131 bi\u00e7imde ele al\u0131r. \u0130lkinde bir teknolojinin tasar\u0131m\u0131 veya d\u00fczenleni\u015fi belirli toplumsal ili\u015fkileri kurar. \u0130kincisinde ise baz\u0131 teknolojiler belirli siyasal ve \u00f6rg\u00fctsel bi\u00e7imleri gerekli k\u0131labilir veya bunlarla di\u011ferlerinden \u00e7ok daha uyumlu olabilir (Winner, 1980, s. 123).<\/p>\n\n\n\n<p>Winner\u2019\u0131n ilk kategori i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 en bilinen \u00f6rnek New York\u2019ta Robert Moses\u2019\u0131n y\u00f6netiminde in\u015fa edilen baz\u0131 k\u00f6pr\u00fclerdir. S\u00f6z konusu k\u00f6pr\u00fcler otob\u00fcslerin ge\u00e7emeyece\u011fi kadar al\u00e7ak in\u015fa edilmi\u015ftir. Bunun sonucu otomobil sahibi orta ve \u00fcst s\u0131n\u0131flar\u0131n belirli kamusal alanlara ula\u015fabilmesi, toplu ta\u015f\u0131maya ba\u011f\u0131ml\u0131 yoksullar\u0131n ve siyahlar\u0131n ise eri\u015fiminin s\u0131n\u0131rlanmas\u0131d\u0131r (Winner, 1980, s. 123\u2013124).<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u00f6rne\u011fi \u00f6nemli k\u0131lan \u015fey ayr\u0131mc\u0131 bir karar\u0131n \u00f6tesinde bu ayr\u0131m\u0131n toplumsal d\u00fczenlemenin maddi yap\u0131s\u0131na yerle\u015fmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. K\u00f6pr\u00fcn\u00fcn y\u00fcksekli\u011fi, kimlerin hareket edebilece\u011fini ve kimlerin hareket edemeyece\u011fini belirleyen bir mekanizma haline gelmi\u015ftir. Winner a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu nedenle teknolojiyi yaln\u0131zca nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinden de\u011ferlendirmek yetersiz kalmaktad\u0131r. Bir teknolojik nesnenin tasar\u0131m\u0131, daha kullan\u0131lmaya ba\u015flanmadan \u00f6nce belirli toplumsal sonu\u00e7lar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn veya imk\u00e2ns\u0131z hale getirebilir (Winner, 1980, s. 125).<\/p>\n\n\n\n<p>YZ\u2019ye de Winner\u2019\u0131n bu sorusuyla bakabiliriz. Bir YZ\u2019nin sisteminin politik olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordu\u011fumuzda yaln\u0131zca \u201conu kim kullan\u0131yor?\u201d sorusuna bakmak yeterli de\u011fildir. Sistemin hangi veriler \u00fczerinde e\u011fitildi\u011fini, neyi \u00f6l\u00e7\u00fclebilir kabul etti\u011fini, hangi kategorileri kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131, hangi davran\u0131\u015flar\u0131 risk olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hangi kararlar\u0131 otomatikle\u015ftirdi\u011fini de sormam\u0131z gerekir. Bir i\u015fe al\u0131m algoritmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Algoritman\u0131n amac\u0131 adaylar\u0131 daha h\u0131zl\u0131 ve objektif bi\u00e7imde de\u011ferlendirmek olabilir. Ancak adaylar\u0131n hangi \u00f6zellikleri ba\u015far\u0131 g\u00f6stergesi kabul ediliyor? Ge\u00e7mi\u015fte i\u015fe al\u0131nm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00f6zellikleri gelecekteki ideal \u00e7al\u0131\u015fan profili olarak kullan\u0131l\u0131yorsa kurumdaki mevcut e\u015fitsizlikler algoritmik sistemin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 haline gelebilir. B\u00f6yle bir durumda sorun yaln\u0131zca algoritman\u0131n hatal\u0131 olmas\u0131 de\u011fildir. Belirli bir toplumsal norm teknik karar verme s\u00fcrecinin i\u00e7ine yerle\u015fmi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Winner a\u00e7\u0131s\u0131ndan burada \u00f6nemli bir nokta daha var. Politik sonu\u00e7lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in mutlaka bilin\u00e7li bir ayr\u0131mc\u0131l\u0131k niyeti gerekmez. Winner, engelli insanlar\u0131n hareketini engelleyen binalar\u0131, kald\u0131r\u0131mlar\u0131 ve ula\u015f\u0131m sistemlerini tart\u0131\u015f\u0131rken bu ayr\u0131m\u0131 \u00f6zellikle yapar. Bu d\u00fczenlemeler \u00e7o\u011fu zaman engelli insanlar\u0131 kamusal hayattan d\u0131\u015flamak amac\u0131yla tasarlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat sonu\u00e7 yine de sistematik d\u0131\u015flanmad\u0131r (Winner, 1980, p. 125).<\/p>\n\n\n\n<p>Yapay zek\u00e2 sistemleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ayn\u0131 soru sorulabilir. Bir modelin geli\u015ftiricilerinin ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmak istememesi sistemin ayr\u0131mc\u0131 sonu\u00e7lar \u00fcretmeyece\u011fi anlam\u0131na gelmez. Veri setleri, s\u0131n\u0131fland\u0131rma kategorileri, optimizasyon hedefleri ve kurumsal kullan\u0131m bi\u00e7imleri belirli gruplar\u0131 sistematik olarak avantajl\u0131 veya dezavantajl\u0131 konumlara yerle\u015ftirebilir. Fakat Winner\u2019\u0131n arg\u00fcman\u0131 bundan daha ileri gider. Onun ikinci sorusu, baz\u0131 teknolojilerin belirli politik \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imleriyle di\u011ferlerinden daha fazla uyumlu olup olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Baz\u0131 teknik sistemler i\u015fleyebilmeleri i\u00e7in merkezi koordinasyon, uzmanla\u015fm\u0131\u015f bilgi ve hiyerar\u015fik karar alma gerektirebilir. Baz\u0131 teknolojiler belirli otorite bi\u00e7imlerini pratik olarak gerektirirken baz\u0131lar\u0131 ise belirli siyasal ve toplumsal d\u00fczenlerle g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde uyumlu olabilir (Winner, 1980, p. 130).<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck dil modellerinin geli\u015ftirilmesi y\u00fcksek hesaplama kapasitesi, devasa veri k\u00fcmeleri, \u00f6zel teknik uzmanl\u0131k ve b\u00fcy\u00fck miktarda sermaye gerektiriyor. Bu \u00f6zellikler elbette YZ teknolojisinin zorunlu olarak merkeziyet\u00e7i oldu\u011funu kan\u0131tlamaz. Ancak belirli bir YZ modelinin \u00fcretimi ve kontrol\u00fcn\u00fcn birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firketin ya da devlet kurumunun elinde yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rabilir. Nitekim Luitse ve Denkena (2021), b\u00fcy\u00fck dil modellerinin geli\u015fiminin b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin i\u015f modelleri ve hesaplama altyap\u0131lar\u0131yla yak\u0131ndan ili\u015fkili oldu\u011funu ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli hesaplama g\u00fcc\u00fcne eri\u015fimin AI alan\u0131ndaki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini yeniden yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Peki YZ<strong>\u2019<\/strong><strong>nin mevcut teknik mimarisi hangi g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileriyle daha kolay birle\u015fiyor?<\/strong> Bu soru&nbsp; teknolojinin \u00fcretildi\u011fi kurumlar kadar karar alma s\u00fcre\u00e7lerini de ilgilendiriyor. Bir kurum kredi ba\u015fvurular\u0131n\u0131, sosyal yard\u0131m taleplerini, i\u015fe al\u0131mlar\u0131 veya g\u00f6\u00e7menlerin risk de\u011ferlendirmelerini algoritmik sistemlere devretti\u011finde, karar verme s\u00fcrecinin niteli\u011fi de\u011fi\u015febilir. Daha \u00f6nce bir memurun veya uzman\u0131n gerek\u00e7elendirmek zorunda oldu\u011fu karar giderek teknik sistemin \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 olarak sunulabilir. Sistem ba\u015fvuruyu riskli bulabilir, algoritma aday\u0131 uygun g\u00f6rmeyebilir veya model ki\u015finin ek incelemeye al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u00f6nerebilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tam burada Winner\u2019\u0131n \u201cteknik zorunluluk\u201d ele\u015ftirisi \u00f6nem kazanmakta. Winner, modern teknolojik sistemlerde teknik zorunlulu\u011fun siyasal tart\u0131\u015fmay\u0131 bast\u0131rabilece\u011fi konusunda uyar\u0131da bulunur. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, e\u015fitlik veya demokratik kat\u0131l\u0131m talepleri, sistemin etkin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekti\u011fi gerek\u00e7esiyle geri plana itilebilir (Winner, 1980, p. 133). Mesela, \u201calgoritma b\u00f6yle hesaplad\u0131\u201d c\u00fcmlesi, asl\u0131nda son derece politik olabilecek bir karar\u0131 teknik bir sonu\u00e7 gibi g\u00f6sterebilir. Oysa modelin neyi risk olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, hangi de\u011fi\u015fkenlere a\u011f\u0131rl\u0131k verdi\u011fi veya hangi sonu\u00e7lar\u0131 optimize etti\u011fi kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011fildir. Bu nedenle YZ\u2019nin siyaseti algoritmik \u00f6nyarg\u0131 meselesinin \u00f6tesinde <strong>karar verme yetkisini nas\u0131l yeniden da\u011f\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ile ili\u015fkilidir.<\/strong> Kim g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale geliyor? Kim s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131yor? Kim hakk\u0131nda veri toplan\u0131yor? Kim sistemin karar\u0131na itiraz edebiliyor? Kim sistemin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor? Ve belki de en \u00f6nemlisi \u015fu: Hangi toplumsal tercihler bir kez teknik sisteme yerle\u015fti\u011finde art\u0131k politik tercih de\u011fil de sistemin \u00e7al\u0131\u015fma bi\u00e7imi gibi g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015fl\u0131yor? Winner\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131k yar\u0131m y\u00fczy\u0131l \u00f6nceki sorusunun bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131n\u0131n bir nedeni burada yat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Referanslar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Luitse, D., &amp; Denkena, W. (2021). The great Transformer: Examining the role of large language models in the political economy of AI.&nbsp;Big Data &amp; Society,&nbsp;8(2).&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1177\/20539517211047734\">https:\/\/doi.org\/10.1177\/20539517211047734<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Winner, L. (1980). Do artifacts have politics? <em>Daedalus, <\/em>109(1), 121\u2013136.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zelal \u00d6zdemir Yapay zek\u00e2 (YZ) \u00fczerine y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalar \u00e7o\u011funlukla benzer sorular etraf\u0131nda yap\u0131l\u0131yor: Yapay zek\u00e2 insanlar\u0131n i\u015flerini elinden alacak m\u0131? Yanl\u0131\u015f bilgi \u00fcretir mi? Devletler veya \u015firketler taraf\u0131ndan g\u00f6zetim amac\u0131yla kullan\u0131labilir mi? Algoritmalar ayr\u0131mc\u0131 olabilir mi? Bunlar elbette \u00f6nemli sorular. Ancak Langdon Winner\u2019\u0131n k\u0131rk y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcre \u00f6nce teknoloji hakk\u0131nda sordu\u011fu bir soru, yapay zek\u00e2y\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":1269,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,30],"tags":[],"series":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1268"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1268"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1268\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1270,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1268\/revisions\/1270"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1269"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1268"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1268"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1268"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.atilim.edu.tr\/manzara-politik\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fseries&post=1268"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}